Từ thực tiễn hoạt động của Hội hữu nghị Việt Nam - Tây Ban Nha, ông Dương Quốc Thanh, nguyên Phó Đại sứ Việt Nam tại Tây Ban Nha, Ủy viên Ban Thường vụ Hội hữu nghị Việt Nam - Tây Ban Nha (Hội), nhìn lại những kết quả, những hạn chế cần khắc phục và đề xuất các hướng đổi mới để Hội phát huy tốt hơn vai trò cầu nối trong giai đoạn mới. Tạp chí Thời đại trân trọng giới thiệu bài viết của ông.
Trong tổng thể nền đối ngoại Việt Nam, đối ngoại nhân dân từ lâu đã được xác định là một trong ba trụ cột, song hành cùng đối ngoại Đảng và ngoại giao Nhà nước. Nếu ngoại giao Nhà nước tạo dựng khuôn khổ pháp lý và chính trị cho quan hệ giữa các quốc gia, thì đối ngoại nhân dân lại bền bỉ vun đắp nền tảng sâu xa nhất của mọi quan hệ quốc tế: sự hiểu biết, tin cậy và tình cảm gắn bó giữa nhân dân với nhân dân. Trong một thế giới biến động nhanh, phức tạp và khó lường như hiện nay - khi cạnh tranh địa - chính trị giữa các nước lớn gia tăng, các vấn đề an ninh phi truyền thống nổi lên, và công nghệ số làm thay đổi sâu sắc cách con người kết nối với nhau, các quốc gia ngày càng coi trọng “sức mạnh mềm” và ngoại giao công chúng. Trong bối cảnh ấy, vai trò của các tổ chức hữu nghị nhân dân càng trở nên có ý nghĩa.
Quan hệ Việt Nam – Tây Ban Nha đang bước vào một thời điểm có tính bước ngoặt. Sau gần nửa thế kỷ kể từ ngày thiết lập quan hệ ngoại giao, hai nước đã ra Tuyên bố chung hướng tới nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược toàn diện. Trên hành trình ấy, Hội hữu nghị Việt Nam – Tây Ban Nha, với tư cách là tổ chức thành viên của Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam, mang trên mình sứ mệnh làm cầu nối hữu nghị và hợp tác giữa nhân dân hai nước. Nhìn lại chặng đường một nhiệm kỳ đã qua và hướng tới giai đoạn phát triển mới, có thể thấy rõ cả những nhịp cầu đã được bắc lẫn những dư địa còn rộng mở phía trước.
Cụm từ “giai đoạn mới” ở đây mang nhiều tầng ý nghĩa. Đó là giai đoạn quan hệ song phương được nâng lên tầm cao mới, đặt ra những yêu cầu tương xứng đối với kênh đối ngoại nhân dân. Đó cũng là giai đoạn mà bản thân phương thức làm đối ngoại nhân dân đang thay đổi: các phong trào và giao lưu nhân dân ngày nay lan tỏa nhanh chóng trên phạm vi khu vực và toàn cầu, chịu tác động mạnh của công nghệ số, với chủ thể ngày càng đa dạng và khả năng liên kết ngày càng cao. Trong bối cảnh đó, một tổ chức hữu nghị muốn giữ được vai trò cầu nối không thể chỉ dựa vào những cách làm truyền thống, mà phải chủ động đổi mới cả về nội dung lẫn phương thức để bắt kịp nhịp vận động của thời đại.
Một nền tảng quan hệ giàu tiềm năng
Ngày 23/5/1977, Việt Nam và Tây Ban Nha chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao. Hơn ba thập kỷ sau, vào tháng 12/2009, hai nước xác lập khuôn khổ “Đối tác chiến lược hướng tới tương lai” – và điều đáng lưu ý là Tây Ban Nha đã trở thành nước Đối tác Chiến lược đầu tiên của Việt Nam trong Liên minh châu Âu. Dấu mốc ấy không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà còn phản ánh tầm nhìn chiến lược của cả hai phía về một mối quan hệ vượt lên trên khoảng cách địa lý.
Những năm gần đây, quan hệ song phương tiếp tục phát triển tích cực và thực chất. Chuyến thăm chính thức Việt Nam của Thủ tướng Pedro Sánchez vào tháng 9/2025 – chuyến thăm chính thức đầu tiên của một Thủ tướng Tây Ban Nha kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao – đã đưa tới Tuyên bố chung hướng tới thiết lập quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện vào thời điểm phù hợp. Đây là kết quả của một quá trình tiếp xúc, trao đổi đoàn và đối thoại được duy trì đều đặn ở nhiều cấp, tạo nền tảng chính trị vững chắc cho hợp tác trên mọi lĩnh vực.
Trên bình diện kinh tế, hai nền kinh tế bổ sung cho nhau nhiều hơn là cạnh tranh. Tây Ban Nha hiện là đối tác thương mại lớn thứ năm của Việt Nam trong EU, trong khi Việt Nam là đối tác thương mại lớn nhất của Tây Ban Nha trong ASEAN. Giai đoạn 2019 - 2024, kim ngạch thương mại song phương duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 8,7%/năm, đạt 4,72 tỷ USD vào năm 2024. Về đầu tư, Tây Ban Nha có khoảng 100 dự án tại Việt Nam, tập trung vào công nghiệp chế biến - chế tạo, hạ tầng, năng lượng tái tạo, lưu trú và dịch vụ. Dù các con số còn khiêm tốn so với tiềm năng, xu thế chung là tích cực và giàu triển vọng.
Điều đáng chú ý là bản thân Tây Ban Nha, với vị thế nền kinh tế lớn thứ tư trong EU và vai trò cầu nối truyền thống giữa châu Âu, Mỹ La tinh và Bắc Phi đang ngày càng hướng sự quan tâm sang khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Trong định hướng đối ngoại của mình, Tây Ban Nha xác định Việt Nam là một trong những đối tác ưu tiên hàng đầu tại khu vực, bên cạnh Indonesia và Philippines. Đó là một thuận lợi lớn, mở ra không gian rộng rãi cho hợp tác trên mọi kênh, trong đó có kênh đối ngoại nhân dân.
Trên nền tảng quan hệ chính trị và kinh tế ngày càng khởi sắc ấy, đối ngoại nhân dân có vai trò không thể thay thế. Khi khuôn khổ quan hệ được nâng cấp, chính sự đồng thuận và tình cảm của nhân dân hai nước mới là điều bảo đảm cho các cam kết cấp nhà nước bén rễ và phát huy hiệu quả lâu dài. Ngoại giao nhân dân đi trước mở đường, đi cùng để nuôi dưỡng, và đi sau để củng cố đó là logic vận hành khiến kênh nhân dân trở thành phần bổ trợ hữu cơ cho ngoại giao chính thức, đặc biệt trong những giai đoạn quan hệ chuyển sang tầm mức cao hơn như hiện nay.
Hội hữu nghị - một chủ thể của đối ngoại nhân dân
Hội hữu nghị Việt Nam – Tây Ban Nha là tổ chức thành viên ở trung ương của Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam (Liên hiệp), hoạt động trên cơ sở định hướng của Liên hiệp. Đến nay, Hội có ba tổ chức thành viên: Hội hữu nghị Việt Nam – Tây Ban Nha thành phố Hà Nội, Hội hữu nghị Việt Nam – Tây Ban Nha tỉnh Nghệ An, và Chi hội hữu nghị tại Trường Trung cấp Kinh tế – Du lịch Hoa Sữa. Ban Chấp hành khóa III gồm 31 ủy viên, phần lớn là cán bộ đang công tác tại các bộ, ban, ngành, cơ quan trung ương, địa phương và doanh nghiệp có quan hệ hợp tác với Tây Ban Nha.
 |
| Ra mắt Ban chấp hành khóa IV nhiệm kỳ 2022-2027 Hội hữu nghị Việt Nam - Tây Ban Nha thành phố Hà Nội. (Ảnh HAUFO) |
Tại Tây Ban Nha, Hội có hai đối tác chính. Hội hữu nghị Galizia – Việt Nam là đối tác truyền thống, quy tụ những người bạn đã ủng hộ Việt Nam từ thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, nay tiếp tục làm cầu nối cho hợp tác giữa các trường đại học hai nước và hỗ trợ học bổng cho cán bộ ngành du lịch. Nhà châu Á (Casa Asia) là tổ chức chuyên giới thiệu văn hóa – nghệ thuật châu Á, trong đó có Việt Nam, tới công chúng Tây Ban Nha và ngược lại. Đây là những kênh kết nối quý giá, song trong những năm qua chủ yếu được duy trì qua thư điện tử và các dịp trao đổi đoàn, chưa được khai thác thành những chương trình hợp tác cụ thể.
Đặc điểm về nhân sự vừa là thế mạnh, vừa là hạn chế của Hội: đội ngũ có bề dày kinh nghiệm và quan hệ, song phần lớn kiêm nhiệm, khó dành nhiều thời gian cho công tác Hội. Đây là bài toán cần đối diện, và cách giải quyết nó sẽ quyết định phần lớn hiệu quả hoạt động trong giai đoạn tới.
Những nhịp cầu đã bắc
Trong nhiệm kỳ 2018 – 2025, dưới sự chỉ đạo của Liên hiệp, Hội đã bền bỉ triển khai nhiều hoạt động đối ngoại nhân dân, nổi bật trên ba mạch chính: nghĩa cử đoàn kết, giao lưu văn hóa, và gắn kết con người.
Trước hết là những nghĩa cử của tình đoàn kết trong hoạn nạn. Năm 2020, khi Tây Ban Nha là một trong những quốc gia châu Âu chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của đại dịch COVID-19, Hội đã kịp thời phát động quyên góp và gửi 1.000 bộ đồ bảo hộ tới nhân dân Tây Ban Nha. Tháng 10/2024, khi trận lũ quét lịch sử tàn phá vùng Valencia và các khu vực lân cận – thảm họa được xem là tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ ở Tây Ban Nha – lãnh đạo Hội đã tới gặp Đại sứ Tây Ban Nha để chia sẻ những mất mát to lớn. Những cử chỉ ấy tuy giản dị nhưng có sức lay động, bởi tình hữu nghị chân thành nhất thường được thử thách và bộc lộ chính trong những thời khắc khó khăn.
Tiếp đó là các hoạt động giao lưu văn hóa nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau. Hội đã chủ trì và phối hợp với Đại sứ quán Tây Ban Nha tổ chức nhiều sự kiện giới thiệu lịch sử, văn hóa, nghệ thuật Tây Ban Nha tại Việt Nam: từ Ngày Tapas Thế giới, triển lãm “Happy Streets” của kiến trúc sư Salvador Pérez Arroyo, các buổi chiếu phim Tây Ban Nha trong khuôn khổ Liên hoan phim châu Âu, đến biểu diễn vũ điệu Flamenco. Hội cũng tích cực quảng bá ngôn ngữ và văn học: tham gia giới thiệu Từ điển Việt Nam – Tây Ban Nha, phối hợp với Đại học Hà Nội tổ chức cuộc thi sáng tác văn học bằng tiếng Tây Ban Nha cho giới trẻ, và biên soạn danh mục các tác giả Việt Nam viết về Tây Ban Nha. Những hoạt động này tuy quy mô còn nhỏ nhưng đã góp phần đưa hình ảnh và văn hóa của mỗi nước đến gần hơn với công chúng nước kia.
Nhưng có lẽ nhịp cầu đặc biệt và bền bỉ nhất lại nằm ở khía cạnh con người. Đến nay, khoảng 800 gia đình Tây Ban Nha trên khắp các vùng miền đã nhận con nuôi từ nhiều tỉnh thành của Việt Nam, hình thành một mạng lưới những người có mối liên hệ máu thịt và tình cảm gắn bó đặc biệt với đất nước ta. Đây là một “tài sản” quý giá của đối ngoại nhân dân – một cầu nối tự nhiên, giàu cảm xúc và có sức sống lâu dài, mà nếu được kết nối và phát huy đúng cách, sẽ trở thành nguồn lực đáng kể cho quan hệ hai nước cả trước mắt lẫn về lâu dài.
Những đóng góp của Hội cũng được ghi nhận xứng đáng. Năm 2020, ông Nguyễn Đức Lợi, Chủ tịch Hội, được Nhà vua Tây Ban Nha trao tặng Huân chương Công trạng Dân sự – phần thưởng cao quý dành cho những cá nhân có cống hiến cho sự phát triển của đất nước Tây Ban Nha. Ở chiều ngược lại, Hội đã tham mưu, đề xuất Liên hiệp trao Kỷ niệm chương “Vì hòa bình, hữu nghị giữa các dân tộc” cho các Đại sứ và cá nhân Tây Ban Nha có nhiều đóng góp cho quan hệ song phương. Sự ghi nhận qua lại ấy chính là biểu hiện sinh động của một mối quan hệ hai chiều, bình đẳng và chân thành.
Khoảng cách giữa tiềm năng và hiện thực
Nhìn lại một cách thẳng thắn, bên cạnh những kết quả tích cực, hoạt động của Hội trong nhiệm kỳ qua vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng to lớn của quan hệ Việt Nam – Tây Ban Nha. Đây cũng chính là điều mà bản thân Hội đã thẳng thắn tự nhận trong quá trình tổng kết.
Các hoạt động phần nhiều còn theo lối mòn, quy mô nhỏ, chưa có nhiều đổi mới trong cách tiếp cận, và chưa thu hút được sự tham gia đông đảo của các tầng lớp xã hội – đặc biệt là doanh nghiệp, trí thức và giới trẻ. Mạng lưới đối tác còn mỏng; việc trao đổi đoàn còn hạn chế: trong cả nhiệm kỳ, Hội mới đón một đoàn vào và chưa tổ chức được đoàn ra. Hội không có quỹ, nguồn kinh phí eo hẹp, trong khi việc vận động xã hội hóa ngày càng khó khăn. Đội ngũ nhân sự phần lớn kiêm nhiệm hoặc tuổi cao, cùng với sự biến động thường xuyên của cán bộ thư ký thường trực, đã ảnh hưởng đến tính chủ động và liên tục trong hoạt động.
Song, nếu nhìn theo hướng tích cực, chính khoảng cách giữa tiềm năng của quan hệ và tầm vóc hoạt động của Hội lại là dư địa cho sự đổi mới. Vấn đề không nằm ở chỗ thiếu cơ hội, mà ở chỗ làm thế nào để nắm bắt và biến cơ hội thành kết quả cụ thể. Chính nhận thức thẳng thắn ấy là điểm khởi đầu cần thiết cho một giai đoạn phát triển mới.
Đổi mới để trở thành cầu nối trong giai đoạn mới
 |
| Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TP Hồ Chí Minh chính thức thành lập Trung tâm sự kiện Tây Ban Nha năm 2024. |
Nhiệm kỳ 2025 – 2030 mở ra trong một bối cảnh nhiều thuận lợi nhưng cũng đầy yêu cầu mới. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và Đại hội lần thứ VII của Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam sẽ đề ra những định hướng mới cho công tác đối ngoại và đối ngoại nhân dân. Trong khi đó, quan hệ Việt Nam – Tây Ban Nha đang trên đà nâng cấp, với dấu mốc đặc biệt là năm 2027 – kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao. Đây vừa là thời cơ, vừa là “phép thử” đối với năng lực đổi mới của Hội. Phương châm của giai đoạn mới đã được xác định rõ: “chủ động, linh hoạt, sáng tạo, hiệu quả”. Tinh thần ấy cần được cụ thể hóa thành những định hướng thiết thực.
Một là, đẩy mạnh trao đổi đoàn và giao lưu trực tiếp. Hội đặt mục tiêu tổ chức được 2 – 3 đoàn sang Tây Ban Nha trong nhiệm kỳ để thúc đẩy kết nối và hợp tác – một bước tiến cần thiết sau một nhiệm kỳ gần như chỉ duy trì liên lạc qua thư điện tử. Các hoạt động giao lưu hữu nghị, văn hóa cần được thiết kế với hình thức và nội dung đa dạng hơn, lấy dịp kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao năm 2027 làm trọng tâm để tạo hiệu ứng lan tỏa.
Hai là, mở rộng và làm mới mạng lưới đối tác. Bên cạnh việc củng cố quan hệ với các đối tác truyền thống như Hội hữu nghị Galizia – Việt Nam và Nhà châu Á, Hội cần chủ động tìm kiếm đối tác mới tại Tây Ban Nha, đặc biệt trong những lĩnh vực bạn có thế mạnh và giàu sức hấp dẫn đối với công chúng Việt Nam như thể thao – nhất là bóng đá, văn hóa – nghệ thuật, du lịch, ẩm thực, giáo dục ngôn ngữ và năng lượng tái tạo. Việc kết nối với các câu lạc bộ và học viện thể thao, các thiết chế văn hóa như Viện Cervantes, các bảo tàng, trường đại học và doanh nghiệp trong những lĩnh vực này sẽ mở ra những chương trình hợp tác cụ thể, sinh động, dễ thu hút giới trẻ và có sức lan tỏa rộng.
Ba là, gắn kết đối ngoại nhân dân với hợp tác thực chất. Hội có thể phát huy vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp, trường đại học và địa phương hai nước trên các lĩnh vực kinh tế, thương mại, giáo dục, khoa học – công nghệ và du lịch. Đối ngoại nhân dân trong giai đoạn mới không chỉ dừng ở giao lưu tình cảm, mà cần hướng tới những kết quả hợp tác cụ thể, đo đếm được, qua đó khẳng định giá trị thiết thực của kênh nhân dân trong tổng thể quan hệ song phương.
Bốn là, đổi mới công tác thông tin đối ngoại và thu hút giới trẻ. Việc tận dụng các nền tảng số, tổ chức các cuộc thi tìm hiểu về Tây Ban Nha và quan hệ hai nước, dịch và giới thiệu các tác phẩm văn học tiêu biểu… sẽ giúp Hội tiếp cận thế hệ trẻ – lực lượng kế cận quyết định sức sống lâu dài của tình hữu nghị. Đặc biệt, cần chú trọng kết nối với cộng đồng cựu du học sinh Việt Nam tại Tây Ban Nha và mạng lưới các gia đình nhận con nuôi – những “đại sứ nhân dân” tự nhiên và giàu tiềm năng nhất.
Năm là, củng cố tổ chức và đổi mới phương thức hoạt động. Việc thành lập các tiểu ban chuyên môn, hoàn thiện quy chế nội bộ, phát triển hội viên mới – nhất là hội viên trẻ và hội viên khối doanh nghiệp – cùng cơ chế làm việc linh hoạt sẽ tạo nền tảng để Hội hoạt động chuyên nghiệp, chủ động và bền vững hơn. Đây là điều kiện tiên quyết để chuyển hóa những định hướng nêu trên thành hành động thực tế.
Năm điểm định hướng nêu trên không tách rời nhau mà cần được đặt trong một chỉnh thể, với dấu mốc kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao năm 2027 làm điểm quy tụ. Một chuỗi sự kiện được chuẩn bị công phu nhân dịp này – kết hợp trao đổi đoàn, giao lưu văn hóa, kết nối doanh nghiệp và truyền thông đối ngoại – hoàn toàn có thể trở thành cú hích tạo bước chuyển về chất cho hoạt động của Hội, đồng thời góp phần thiết thực vào tiến trình nâng cấp quan hệ song phương. Điều quan trọng là biến dịp kỷ niệm không chỉ thành một sự kiện mang tính lễ nghi, mà thành khởi điểm cho những cơ chế hợp tác có sức sống lâu dài.
Trong quan hệ giữa các quốc gia, những nhịp cầu bền vững nhất không phải lúc nào cũng được xây bằng các hiệp định hay con số, mà thường được vun đắp từ sự hiểu biết và tình cảm giữa con người với con người. Đó chính là giá trị cốt lõi và không thể thay thế của đối ngoại nhân dân. Một chương trình hợp tác có thể kết thúc, một con số có thể thay đổi theo từng năm, nhưng tình bạn giữa những con người – như tình cảm của những người bạn Galizia đã gắn bó với Việt Nam từ thời chiến tranh, hay của hàng trăm gia đình Tây Ban Nha đang nuôi dưỡng những người con gốc Việt – thì có sức bền vượt thời gian và trở thành vốn quý cho quan hệ hai nước qua nhiều thế hệ.
Khi Việt Nam và Tây Ban Nha đang tiến gần tới khuôn khổ Đối tác Chiến lược toàn diện và chuẩn bị kỷ niệm nửa thế kỷ quan hệ ngoại giao, sứ mệnh của Hội hữu nghị Việt Nam – Tây Ban Nha càng trở nên có ý nghĩa. Đổi mới mạnh mẽ để bắc những nhịp cầu mới – rộng hơn, sâu hơn và giàu sức sống hơn – không chỉ là yêu cầu của giai đoạn mới, mà còn là cách thiết thực nhất để Hội tiếp tục xứng đáng với vai trò cầu nối ngoại giao nhân dân giữa hai dân tộc.
Dương Quốc Thanh - Nguyên Phó Đại sứ Việt Nam tại Tây Ban Nha, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Hữu nghị Việt Nam - Tây Ban Nha
